Ở Y Tý, nghề thủ công không nằm tách biệt khỏi đời sống mà hiện diện ngay trong những công việc quen thuộc của gia đình và bản làng. Từ tre, mây, nứa trong rừng đến sợi vải, gỗ và những nguyên liệu phục vụ sinh hoạt, người dân đã tạo ra nhiều sản phẩm vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng, vừa mang theo dấu ấn văn hóa của cộng đồng.

Nghề đan lát của người dân ở Y Tý, Lào Cai (Nguồn:Internet)

Một trong những nghề thủ công đặc trưng của người Hà Nhì ở Y Tý là đan lát từ mây, tre, nứa và các loại dây rừng. Từ những nguyên liệu có sẵn trong môi trường sống, người thợ có thể tạo nên rổ, rá, gùi, mâm và nhiều vật dụng phục vụ sinh hoạt gia đình. Điều đáng chú ý là những sản phẩm này không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng mà còn thể hiện sự khéo léo và kinh nghiệm xử lý nguyên liệu của người làm nghề. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn. Từ lựa chọn nguyên liệu, chẻ nan, chuốt nan cho đến tạo hình và hoàn thiện, người thợ phải hiểu đặc tính của từng loại tre, mây để sản phẩm vừa chắc chắn vừa có độ mềm mại cần thiết. Câu chuyện về nghệ nhân Hà Nhì Ly Giờ Lúy ở thôn Lao Chải là một ví dụ rõ nét. Ông vẫn duy trì nghề đan mâm mây và làm đàn Hó tơ, xem việc làm nghề không chỉ để tạo ra sản phẩm mà còn là một cách giáo dục con cháu biết trân trọng nghề truyền thống của dân tộc mình. 

Nếu nghề đan lát gắn với tre, mây và rừng núi thì nghề dệt vải lại gắn với đôi tay của những người phụ nữ. Theo truyền thống của người Hà Nhì, phụ nữ được học cách trồng bông, dệt vải, nhuộm và may trang phục. Trước đây, để hoàn thiện một bộ trang phục, người phụ nữ phải tham gia vào nhiều công đoạn từ nguyên liệu ban đầu cho đến khi tạo thành sản phẩm cuối cùng. 

Khung cửi vì thế không chỉ là một công cụ lao động, nó còn là nơi những kỹ năng được truyền từ mẹ sang con, từ thế hệ trước sang thế hệ sau. Người trẻ học nghề bằng cách quan sát, thực hành và dần hoàn thiện kỹ thuật qua thời gian. Vải sau khi dệt có thể tiếp tục được nhuộm, may và hoàn thiện thành trang phục truyền thống. Những bộ trang phục màu chàm, xanh hoặc đen của người Hà Nhì vì thế mang trong mình cả một quy trình lao động thủ công phía sau. Chính quá trình ấy khiến nghề dệt trở thành một phần của đời sống văn hóa gia đình chứ không đơn thuần là một nghề tạo ra sản phẩm.

Nét đẹp của làng nghề mây tre đan vùng cao Y Tý (Nguồn Internet)

Điều làm nên sức hấp dẫn của sản phẩm thủ công không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn ở ngôn ngữ thẩm mỹ của cộng đồng. Trên trang phục, các kỹ thuật thêu, ghép vải, cách phối màu và tạo hình được sử dụng để tạo nên những dấu hiệu nhận diện riêng. Ở Y Tý, kỹ thuật thêu ghép vải truyền thống của người Mông trắng cũng là một nét văn hóa đáng chú ý. Kỹ thuật này được sử dụng để tạo các mảng hoa văn trên cổ áo, tay áo, thắt lưng và địu trẻ em. 

Năm 2023, kỹ thuật thêu ghép vải của người Mông trắng ở thôn Ngải Trồ, xã Y Tý đã được giới thiệu trong chương trình trình diễn kỹ năng nghề truyền thống tại Hà Nội, cho thấy giá trị của nghề thủ công địa phương không chỉ được lưu giữ trong cộng đồng mà còn có khả năng giới thiệu rộng rãi tới công chúng. Vì vậy, khi nhìn một sản phẩm thổ cẩm, du khách không nên chỉ chú ý đến màu sắc hay hoa văn đẹp mắt. Phía sau sản phẩm là kỹ thuật, ký ức, thẩm mỹ và cách cộng đồng nhìn nhận thế giới được thể hiện bằng ngôn ngữ của vật liệu và đôi tay.