Đối với cư dân vùng cao Y Tý, cuộc sống từ lâu gắn bó mật thiết với đất, rừng, nguồn nước và mùa vụ. Vì vậy, nhiều lễ hội truyền thống thường được tổ chức vào những thời điểm có ý nghĩa trong chu kỳ sản xuất hoặc đời sống cộng đồng. Khi công việc trên nương tạm thời lắng xuống, người dân cùng nhau chuẩn bị lễ vật, thực hiện nghi thức, gặp gỡ và chia sẻ niềm vui. Trong không gian ấy, những mong ước rất giản dị được gửi gắm: mùa màng thuận lợi, gia đình bình an, vật nuôi khỏe mạnh, bản làng yên ổn và cuộc sống ngày càng đủ đầy.

Một trong những lễ hội đặc sắc nhất của Y Tý là Khô Già Già – lễ hội truyền thống của người Hà Nhì. Lễ hội thường diễn ra vào khoảng tháng 6 âm lịch, thời điểm gắn với chu kỳ sản xuất nông nghiệp của cộng đồng. Đây là khoảng thời gian người dân đã hoàn thành những công việc quan trọng của mùa gieo trồng và cùng nhau hướng về đời sống tinh thần của bản làng.

Lễ hội Khô Già Già (Nguồn: Internet)

Trước khi lễ hội bắt đầu, không khí trong các gia đình và bản làng đã trở nên đặc biệt. Người dân chuẩn bị những lễ vật cần thiết, cùng nhau thực hiện các công việc phục vụ nghi lễ. Những điều tưởng chừng bình dị ấy lại chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa văn hóa, bởi mỗi cách chuẩn bị, mỗi nghi thức và cách cộng đồng tham gia đều gắn với những tập quán được trao truyền từ thế hệ trước. Đi sâu hơn vào lễ hội Khô Già Già, du khách có thể cảm nhận rõ quan niệm của người Hà Nhì về mối quan hệ giữa con người và thế giới tự nhiên. Thiên nhiên không chỉ là không gian để con người sinh sống và sản xuất mà còn có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần. Những mong ước về mùa màng, sức khỏe và sự bình yên vì thế được gửi gắm thông qua các nghi lễ với thái độ trang trọng và thành kính.

Bên cạnh Lễ hội Khô Già Già, đời sống văn hóa của người dân Y Tý còn được tạo nên bởi nhiều lễ tết và nghi lễ truyền thống diễn ra theo từng thời điểm trong năm. Gắn với đời sống của núi rừng là lễ cúng rừng Gạ Ma o. Đối với người Hà Nhì, rừng từ lâu không chỉ cung cấp nguồn tài nguyên phục vụ cuộc sống mà còn giữ một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần. Trong ngày lễ, cộng đồng cùng thực hiện nghi thức cúng rừng, bày tỏ sự tôn kính đối với không gian rừng thiêng và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, bản làng bình yên. Điều đáng chú ý là nghi lễ cũng gắn với những quy ước của cộng đồng trong việc bảo vệ khu rừng thiêng. Vì vậy, Gạ Ma Do không chỉ thể hiện tín ngưỡng mà còn cho thấy cách người Hà Nhì hình thành những quy tắc ứng xử với môi trường tự nhiên. Lễ cúng rừng Gạ Ma Do của người Hà Nhì ở Y Tý đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, góp phần khẳng định giá trị đặc biệt của loại hình văn hóa này.

Lễ cúng rừng "Gạ Ma O" 

Khi mùa sản xuất bắt đầu, đời sống tinh thần của cộng đồng lại gắn với những nghi lễ liên quan đến cây lúa và mùa màng. Mu Thu Do, thường được biết đến với ý nghĩa là nghi lễ cúng hạt lúa nảy mầm, được thực hiện vào khoảng tháng 3 âm lịch. Đây là thời điểm người dân hướng đến một vụ mùa mới và gửi gắm mong ước cây lúa sinh trưởng thuận lợi, cho một mùa thu hoạch tốt. Qua nghi lễ này, có thể thấy rõ vai trò của nông nghiệp trong đời sống người Hà Nhì: hạt lúa không chỉ là nguồn lương thực mà còn gắn với những niềm tin, kinh nghiệm và quan niệm về sự sinh sôi của cộng đồng.

Lễ cúng rừng "Mu Thu Do" của người Hà Nhì đen (Ảnh Dương Toản)

Những lễ hội không chỉ có những nghi thức trang nghiêm, sau phần lễ không gian bản làng trở nên gần gũi và sôi động hơn với những hoạt động giao lưu, gặp gỡ và sinh hoạt cộng đồng. Người dân từ các gia đình, các nhóm trong bản cùng tham gia, trò chuyện và chia sẻ với nhau. Đối với du khách, đây cũng là lúc có thể cảm nhận rõ hơn nhịp sống của một cộng đồng vùng cao – nơi văn hóa không nằm trong bảo tàng mà hiện diện ngay trong đời sống hàng ngày của người dân.

Một điều đặc biệt đáng khám phá ở lễ hội Y Tý chính là con người. Nếu chỉ đứng từ bên ngoài quan sát, du khách có thể nhìn thấy trang phục, nghi lễ hay những hoạt động vui chơi. Nhưng khi tìm hiểu sâu hơn, sẽ nhận ra rằng phía sau mỗi hoạt động là sự tham gia của nhiều thế hệ. Người lớn tuổi là những người nắm giữ ký ức và hiểu biết về phong tục; cha mẹ truyền lại cho con cái cách chuẩn bị và thực hành; những người trẻ tiếp nhận và tiếp tục tham gia vào đời sống cộng đồng. Chính quá trình ấy khiến lễ hội trở thành một không gian trao truyền văn hóa sống động. Những giá trị văn hóa không chỉ được ghi nhớ bằng văn bản mà còn được truyền qua việc làm, lời kể, cách ứng xử và sự tham gia trực tiếp của mỗi thành viên. Một đứa trẻ lớn lên trong những ngày lễ hội có thể dần hiểu về phong tục của cộng đồng không phải thông qua một bài học lý thuyết, mà bằng chính việc quan sát ông bà, cha mẹ và những người xung quanh.

Nếu có dịp đến Y Tý vào thời gian diễn ra lễ hội, chuyến đi sẽ mang đến một trải nghiệm khác với một hành trình tham quan thông thường. Thay vì chỉ ngắm ruộng bậc thang, săn mây hay check-in những ngôi nhà trình tường, du khách có cơ hội bước gần hơn vào đời sống của người dân địa phương. Bạn có thể bắt đầu ngày mới giữa không gian núi rừng, đi qua những con đường dẫn vào bản, quan sát người dân chuẩn bị cho ngày hội và cảm nhận không khí thay đổi trong cộng đồng. Những bộ trang phục truyền thống xuất hiện trong không gian lễ hội, những món ăn được chuẩn bị cho các dịp đặc biệt, tiếng trò chuyện của người dân và những hoạt động chung của bản làng cùng tạo nên một bức tranh văn hóa mà mỗi chi tiết đều có câu chuyện riêng.