TRUYỀN THUYẾT NGỰA THẦN GẠ TÀ MÒ

Ngày xưa, trong ký ức của người Hà Nhì ở Y Tý, vùng đất quanh thung lũng Thề Pả là nơi con người phải từng bước thích nghi với núi rừng và thiên nhiên. Người dân làm ruộng, trồng lúa, trồng ngô và gửi gấm cuộc sống của mình vào đất trời. Thế nhưng, mùa màng đôi khi không thuận lợi. Hạn hán, thời tiết khắc nghiệt hay những biến đổi của tự nhiên có thể khiến công sức cả năm đứng trước nguy cơ mất trắng.

Trong những câu chuyện được lưu truyền, người Hà Nhì kể về ngựa thần trên núi Gạ Tà Mò. Người xưa tin rằng khi con ngựa từ trên núi xuống, nó có thể gây ảnh hưởng đến ruộng nương, làm mùa màng bị phá hoại. Vì thế, để cầu mong mùa màng bình yên, cộng đồng thực hiện những nghi lễ dâng lễ vật và gửi gắm lời cầu mong tới thế giới thần linh.

Một chi tiết đặc biệt trong câu chuyện là đấu thóc và nắm cỏ xanh được đặt dưới cột đu. Thóc là sản vật gắn trực tiếp với cuộc sống của người nông dân, còn cỏ xanh được xem như lễ vật dành cho ngựa. Cách lựa chọn lễ vật ấy khiến câu chuyện mang một hình ảnh rất gần gũi: con người không tìm cách chống lại tự nhiên mà tìm cách thiết lập một mối quan hệ hài hòa với thế giới xung quanh.

Theo lời kể dân gian, sau những nghi lễ cầu mùa, cuộc sống của bản làng dần trở nên ổn định, mùa màng tốt tươi hơn. Câu chuyện về ngựa thần vì thế được tiếp tục kể lại qua nhiều thế hệ và gắn với những thực hành văn hóa của người Hà Nhì trong lễ hội Khô Già Già.

Ngày nay, khi tìm hiểu câu chuyện này, điều đáng chú ý không nằm ở việc ngựa thần có thực sự tồn tại hay không. Quan trọng hơn, truyền thuyết cho thấy cách người Hà Nhì xưa lý giải những điều chưa thể giải thích trong tự nhiên, đồng thời gửi gắm mong ước về mùa màng, cuộc sống và sự bình yên của cộng đồng.

Một câu chuyện về ngựa thần, nhưng phía sau đó là câu chuyện của những người làm ruộng sống giữa núi rừng, luôn mong con người và thiên nhiên có thể cùng tồn tại trong sự hài hòa.

HÀ GỪ - HỔ ĐÁ GIỮ MÙA MÀNG

Một số bản làng người Hà Nhì ở Y Tý, những con hổ đá được đặt ở những vị trí nhất định trong không gian cộng đồng. Hình dáng của chúng không cầu kỳ, nhưng sự hiện diện của những khối đá mang hình tượng hổ lại gợi lên một câu chuyện đặc biệt về niềm tin của cư dân nơi đây.

Theo cách lý giải được lưu truyền trong cộng đồng, hổ đá có vai trò canh giữ và bảo vệ bản làng, ruộng nương. Hình tượng con hổ vốn gắn với sức mạnh của núi rừng, vì vậy việc tạo dựng hình ảnh hổ bằng đá có thể được hiểu như cách con người gửi gắm mong muốn về một sức mạnh có khả năng bảo vệ cuộc sống của mình.

Trong những câu chuyện liên quan đến mùa màng và ngựa thần núi Gạ Tà Mò, hình tượng Hà Gừ càng trở nên đặc biệt. Hổ đá được xem như một người lính đứng canh, hướng về phía núi và bảo vệ ruộng đồng trước những điều mà cộng đồng lo sợ.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, Hà Gừ không chỉ là một hình tượng linh vật. Đằng sau con hổ đá là một mong ước rất đời thường của người nông dân vùng cao: ruộng có lúa, nương có ngô, gia đình có cái ăn và bản làng được bình yên. Hà Gừ vì thế nằm ở ranh giới thú vị giữa tín ngưỡng, ký ức dân gian và đời sống sản xuất. Một con vật bằng đá có thể không biết nói, nhưng qua cách cộng đồng lý giải về nó, người hôm nay có thể hiểu thêm về thế giới tinh thần của những thế hệ người Hà Nhì đã sống và gắn bó với vùng đất Y Tý.

Hà Gừ vì thế không chỉ là hổ đá. Đó là hình ảnh của một niềm tin đã được đặt lại trong không gian sống của cộng đồng qua nhiều thế hệ.